નાગરિકતા મામલામાં સુપ્રીમની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી: ‘ન્યાયી, કાયદેસર અને વાજબી પ્રક્રિયા અનિવાર્ય’

ગૌહાટી: સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક છે કે વિદેશી, તેનો નિર્ણય “ન્યાયી, કાયદેસર અને વાજબી” પ્રક્રિયા દ્વારા જ લેવો જોઈએ. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કોઈને વિદેશી જાહેર કરવાના ગંભીર પરિણામો હોવાથી બંધારણીય અને કાનૂની સુરક્ષાના તમામ માપદંડોનું કડક પાલન જરૂરી છે.

આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે દેશમાં ચૂંટણી યાદીઓની વિશેષ સઘન સમીક્ષા (SIR)ને લઈને નાગરિકતાના પુરાવા અંગે અનેક વિવાદો અને ચિંતાઓ સામે આવી રહી છે.

ન્યાયમૂર્તિ વિક્રમ નાથ અને ન્યાયમૂર્તિ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે 27 અરજદારોની અપીલો મંજૂર કરી હતી. કોર્ટે 2024માં ગૌહાટી હાઈકોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા તે ચુકાદાઓ રદ કર્યા, જેમાં અરજદારોને વિદેશી જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. સાથે જ તમામ કેસોને નવી સુનાવણી માટે સંબંધિત ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ પાસે પરત મોકલવાનો આદેશ આપ્યો. ચુકાદાની વિગતવાર નકલ હજુ જાહેર થઈ નથી.

બેન્ચે જણાવ્યું કે નાગરિકતા અને વિદેશી હોવાનો દરજ્જો અત્યંત મહત્વનો બંધારણીય અને કાનૂની મુદ્દો છે, તેથી દરેક કેસમાં પ્રક્રિયાત્મક ન્યાય અનિવાર્ય છે.

કોર્ટે સ્વીકાર્યું કે ગેરકાયદેસર રીતે ભારતીય નાગરિકતા મેળવવાના પ્રયાસોને રોકવામાં રાજ્યનો વાજબી અને મહત્વપૂર્ણ હિત છે. જો કે, આ હેતુના આધારે ન્યાયી પ્રક્રિયાના સિદ્ધાંતો સાથે કોઈ સમાધાન કરી શકાય નહીં.

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે ભારતીય નાગરિકતાનો દરજ્જો માત્ર એવી પ્રક્રિયા દ્વારા જ નક્કી થઈ શકે જે બંધારણીય ધોરણોને અનુરૂપ હોય. સાથે જ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિદેશી અધિનિયમ, 1946ની કલમ 9 હેઠળ પુરાવાનો ભાર યથાવત્ રહેશે.

કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે તેણે અરજદારોના નાગરિકતાના દાવાની યોગ્યતા કે તેઓએ રજૂ કરેલા દસ્તાવેજોની વિશ્વસનીયતા અંગે કોઈ અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો નથી. આ તમામ મુદ્દાઓનો નિર્ણય સંબંધિત ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ સ્વતંત્ર રીતે કરશે.

બેન્ચે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કેસોને ફરી સુનાવણી માટે પરત મોકલવાનો અર્થ અરજદારોના દાવાને માન્યતા આપવાનો નથી. આ પગલું માત્ર એટલા માટે લેવામાં આવ્યું છે કે કોઈ વ્યક્તિને વિદેશી જાહેર કરવાના ગંભીર નાગરિક પરિણામો માત્ર કાયદેસર અને ન્યાયી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ અમલમાં આવે.