સૂર્યાસ્ત બાદ રાત્રિના સમયે અગ્નિ સંસ્કાર કેમ નથી કરાતા? ગરુડ પુરાણમાં છે એનો જવાબ

હિન્દુ ધર્મમાં જીવનના કુલ 16 સંસ્કારો વર્ણવવામાં આવ્યા છે, જેમાં મૃત્યુ પછી કરવામાં આવતો 16મો સંસ્કાર એટલે કે ‘અંતિમ સંસ્કાર’ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાય છે. આ માત્ર એક ધાર્મિક ક્રિયા નથી, પરંતુ માનવ શરીરને બનાવતા પંચતત્વ (પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ)માં શરીરને પુનઃ વિલીન કરવાની અને આત્માને મુક્ત કરવાની એક પવિત્ર પ્રક્રિયા છે. ગરુડ પુરાણમાં અંતિમ સંસ્કારને લઈને કેટલાક અત્યંત કડક નિયમો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જેમાંથી સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ નિયમ એ છે કે સૂર્યાસ્ત પછી એટલે કે રાત્રિના સમયે ક્યારેય પણ અગ્નિદાહ આપવો જોઈએ નહીં.

જો કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ સૂર્યાસ્ત પછી થાય છે, તો તેના પાર્થિવ દેહના અંતિમ સંસ્કાર માટે આગામી દિવસે સૂર્યોદય સુધી રાહ જોવી પડે છે. ગરુડ પુરાણ અનુસાર આ કડક નિયમ પાછળના તમામ ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક, જ્યોતિષીય અને વ્યવહારિક કારણો વિગતવાર નીચે મુજબ છે:

પરલોકમાં કષ્ટ અને આગામી જન્મમાં શારીરિક ખોડખાંપણ

ગરુડ પુરાણ અનુસાર, જો રાત્રિના સમયે દાહ સંસ્કાર કરવામાં આવે તો મૃત આત્માને પરલોકની યાત્રા દરમિયાન ભારે કષ્ટ અને પીડા સહન કરવી પડે છે. એટલું જ નહીં, એવી પણ પ્રબળ માન્યતા છે કે રાત્રે અગ્નિદાહ આપવાથી તે આત્માને તેના આગામી જન્મમાં કોઈ ને કોઈ શારીરિક કમી, વિસંગતતા કે ખોડખાંપણનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આથી આત્માના કલ્યાણ અને ઉત્તમ પુનર્જન્મ માટે દિવસના સમયે જ સૂર્યની હાજરીમાં અંતિમ સંસ્કાર કરવાની વિધિ શાસ્ત્રસંમત છે.

સૂર્યદેવનું મહત્ત્વ અને મોક્ષનો માર્ગ

હિન્દુ ધર્મમાં સૂર્યદેવને આત્મા, ઉર્જા, જીવન અને ચેતનાના કારક માનવામાં આવ્યા છે. સનાતન માન્યતા મુજબ આત્મા સૂર્યમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે અને અંતે સૂર્યમાં જ વિલીન થાય છે. દિવસ દરમિયાન સૂર્યનો પ્રભાવ સક્રિય રહે છે, જે આત્માની શાંતિ અને મોક્ષ માટે સૌથી અનુકૂળ સમય છે. સૂર્યાસ્ત થતાં જ સ્વર્ગના દ્વાર બંધ થઈ જાય છે અને નકારાત્મક શક્તિઓ સક્રિય થઈ જાય છે. આવી સ્થિતિમાં રાત્રે અગ્નિદાહ આપવાથી આત્માના મોક્ષના માર્ગમાં મોટા વિઘ્નો ઉત્પન્ન થાય છે.

રાત્રે મૃત્યુ થાય તો શું કરવું?

જો કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ રાત્રે થઈ જાય, તો ગરુડ પુરાણમાં તેના માટે પણ ખાસ સાવધાની રાખવાના નિયમો બતાવવામાં આવ્યા છે:

• મૃતદેહને ઘરમાં ખુલ્લી કે અંધારી જગ્યાએ રાખવાના બદલે તુલસીના છોડ પાસે રાખવો જોઈએ અને નજીક દીવો પ્રગટાવવો જોઈએ.
• રાત્રિ દરમિયાન શવને ક્યારેય એકલું મૂકવું જોઈએ નહીં, કારણ કે રાત્રે તામસિક અને નકારાત્મક શક્તિઓનો પ્રભાવ વધી જાય છે.
• પરિવારના સભ્યો કે સ્વજનોએ આખી રાત મૃતદેહ પાસે બેસીને ભગવાનના નામનું સ્મરણ, ગીતાપાઠ કે મંત્રજાપ કરવા જોઈએ, જેથી આત્માને શાંતિ મળે અને તે તેના આગામી પ્રયાણ માટે તૈયાર થઈ શકે.

અંતિમ સંસ્કારના અપવાદો ગરુડ પુરાણમાં કેટલાક વિશેષ કિસ્સાઓમાં સામાન્ય દાહ સંસ્કારના બદલે અલગ વિધિ દર્શાવવામાં આવી છે. જેમ કે, સાધુ-સંતો કે સન્યાસીઓને મૃત્યુ પછી અગ્નિદાહ આપવાના બદલે ‘ભૂ-સમાધિ’ કે ‘જળ-સમાધિ’ આપવામાં આવે છે. કારણ કે તેમની સાધના અને તપસ્યાના કારણે તેમનું શરીર વિશેષ ઊર્જાથી યુક્ત માનવામાં આવે છે.