સ્પેસએક્સ લેન્ડિંગ કરે છે પગ પર, ચીન જાળમાં પકડે છે: ઇસરોનું પુનઃઉપયોગી રોકેટ પૃથ્વી પર કેવી રીતે પરત ફરશે?

આ સિદ્ધિ સાથે ચીન અમેરિકાના બાદ કક્ષીય શ્રેણીના રોકેટ બૂસ્ટરને અખંડિત રીતે પરત લાવનાર બીજો દેશ બન્યો છે

નવી દિલ્હી: ચીને શુક્રવારે પ્રથમ વખત પોતાના લૉંગ માર્ચ-10B રોકેટના પ્રથમ તબક્કાને સમુદ્રમાં સ્થાપિત પ્લેટફોર્મ પર નેટ-એન્ડ-હૂક સિસ્ટમ દ્વારા સફળતાપૂર્વક પકડીને પુનઃપ્રાપ્ત કર્યો છે. આ સિદ્ધિ બાદ વિશ્વભરમાં પુનઃઉપયોગી (Reusable) રોકેટ ટેકનોલોજીની હરીફાઈ ફરી ચર્ચામાં આવી છે.

આ સિદ્ધિ સાથે ચીન અમેરિકાના બાદ કક્ષીય શ્રેણીના રોકેટ બૂસ્ટરને અખંડિત રીતે પરત લાવનાર બીજો દેશ બન્યો છે. આ સફળતા મેળવનારી ચાઇના એરોસ્પેસ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી કોર્પોરેશન (CASC) વિશ્વની ત્રીજી સંસ્થા બની છે. તે પહેલાં સ્પેસએક્સ 2015માં ફાલ્કન-9 અને બ્લૂ ઓરિજિન નવેમ્બર 2025માં ન્યૂ ગ્લેનના બૂસ્ટરની સફળ પુનઃપ્રાપ્તિ કરી હતી.

ભારત પણ આ ક્ષેત્રમાં પાછળ નથી. જોકે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ઇસરો) ના પુનઃઉપયોગી લૉન્ચ વેહિકલ્સ (RLV) કાર્યક્રમ માટે હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર સમય રેખા જાહેર કરવામાં આવી નથી.

ઇસરોનો RLV કાર્યક્રમ

ઇસરોએ 2010માં રીયૂઝેબલ લૉન્ચ વ્હિકલ (RLV) ટેક્નોલોજી પર કામ શરૂ કર્યું હતું. લાંબા ગાળે તેનો હેતુ ટુ-સ્ટેજ-ટુ-ઓર્બિટ (TSTO) લોન્ચ સિસ્ટમ વિકસાવવાનો છે. આ સિસ્ટમમાં રોકેટનો પ્રથમ તબક્કો ઉપયોગ બાદ સમુદ્રમાં પડવાને બદલે નિયંત્રિત રીતે પૃથ્વી પર પરત આવી ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય.

આ કાર્યક્રમની પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ કસોટી 23 મે, 2016ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શ્રીહરિકોટાથી **રીયૂઝેબલ લોન્ચ વ્હિકલ-ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેટર (RLV-TD)નું સફળ પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવ્યું હતું.

હાયપરસોનિક ઉડાનની સફળ કસોટી

વિમાન જેવી રચના ધરાવતું આ પાંખવાળું યાન ફ્યુઝેલાજ, નોઝ કૅપ, ડબલ-ડેલ્ટા પાંખો અને બે ઊભી પૂંછડીઓથી સજ્જ હતું. પરંપરાગત સોલિડ બૂસ્ટરની મદદથી તેને મૅક-5ની ઝડપે પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું.

તે બાદ યાનને અલગ કરીને હાયપરસોનિક ઉડાન, સ્વાયત્ત નેવિગેશન અને પુનઃઉપયોગી થર્મલ પ્રોટેક્શન સિસ્ટમની કસોટી કરવામાં આવી હતી.

ઇસરોના જણાવ્યા અનુસાર HEX (Hypersonic Flight Experiment) મિશન હેઠળ યાન બંગાળની ખાડી ઉપર કલ્પિત રનવે તરફ ગ્લાઇડ થયું હતું. જોકે આ મિશનનો હેતુ વાસ્તવિક રનવે પર ઉતરાણ કરવાનો ન હોવાથી યાનની પુનઃપ્રાપ્તિ કરવામાં આવી નહોતી. આ પરીક્ષણે હાયપરસોનિક રી-એન્ટ્રીની ક્ષમતાને સફળતાપૂર્વક પ્રમાણિત કરી હતી.

સાત વર્ષ બાદ રનવે પર સફળ લેન્ડિંગ

આગળ વધતા ઇસરોએ 2 એપ્રિલ, 2023ના રોજ કર્ણાટકના ચિત્રદુર્ગ સ્થિત એરોનોટિકલ ટેસ્ટ રેન્જ ખાતે RLV Autonomous Landing Experiment (RLV LEX) સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યો હતો.

આ પરીક્ષણ દરમિયાન હેલિકોપ્ટર દ્વારા નિર્ધારિત ઊંચાઈએ લઈ જવામાં આવેલા RLV-TDને છોડવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ યાને સંપૂર્ણપણે સ્વાયત્ત રીતે નેવિગેશન કર્યું અને રનવે પર વિમાનની જેમ સુરક્ષિત લેન્ડિંગ કરીને મહત્વપૂર્ણ તકનીકી ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કર્યું.

આ પરીક્ષણે સાબિત કર્યું કે ભવિષ્યમાં ઇસરોનું પુનઃઉપયોગી રોકેટ અવકાશ મિશન પૂર્ણ કર્યા બાદ નિયંત્રિત રીતે પૃથ્વી પર પરત આવી શકે છે અને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે, જેના કારણે લોન્ચ ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની શક્યતા છે.