સુપર અલ-નીનો તોડશે છેલ્લા 150 વર્ષનો તમામ રૅકોર્ડ

વૈશ્વિક તાપમાન વધતા અનેક દેશો પર હીટવેવ અને દુકાળનો ખતરો

નવી દિલ્હી : હવામાન વૈજ્ઞાનિકોની તાજેતરની ગંભીર ચેતવણી અનુસાર, વિશ્વમાં ટૂંક સમયમાં જ અત્યાર સુધીનો સૌથી વિનાશક અને શક્તિશાળી ‘સુપર અલ-નીનો’ જોવા મળી શકે છે. જો આ વૈજ્ઞાનિક આગાહી સાચી પડશે તો વૈશ્વિક તાપમાનના અત્યાર સુધીના તમામ જૂના રૅકોર્ડ તૂટી જશે. પેસિફિક મધ્ય સાગરની સપાટીનું પાણી સામાન્ય તાપમાન કરતા અત્યંત ગરમ થવાના કારણે આ કુદરતી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થાય છે, જેના પરિણામે વિશ્વના અનેક દેશોમાં કાળઝાળ ગરમી, ભીષણ દુષ્કાળ અને અતિભારે વરસાદ જેવી ગંભીર આફતોનો ખતરો વધી ગયો છે. આ વૈશ્વિક પ્રવાહ પર દુનિયાભરના હવામાનશાસ્ત્રીઓની ખાસ નજર ટકેલી છે.

સુપર અલ-નીનો શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે?

સુપર અલ-નીનો એ કોઈ સામાન્ય ઘટના નથી, પરંતુ તે પૃથ્વીના હવામાન ચક્રમાં આવતું એક વિશાળ પરિવર્તન છે. જ્યારે મધ્ય પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીનું પાણી સામાન્ય તાપમાન કરતાં ખૂબ જ વધારે ગરમ થઈ જાય છે, ત્યારે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. સમુદ્રમાં પેદા થતી આ પ્રચંડ ગરમી માત્ર જળ વિસ્તાર પૂરતી સીમિત રહેતી નથી, પરંતુ તેની સીધી અને નકારાત્મક અસર સમગ્ર દુનિયાના વાતાવરણ પર પડે છે. કેલિફોર્નિયા સ્થિત પ્રખ્યાત સંસ્થા ‘બર્કલે અર્થ’ના અહેવાલ મુજબ, વિશ્વના ૧૪ અલગ-અલગ ક્લાઈમેટ મોડેલ્સના વિશ્લેષણ પરથી એવું જાણવા મળ્યું છે કે આ વખતે ટ્રોપિકલ પ્રશાંત મહાસાગરનું તાપમાન છેલ્લા ૧૫૦ વર્ષની સરખામણીએ સૌથી ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચી શકે છે.

ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને સુપર અલ-નીનોનો બમણો પ્રહાર

વૈજ્ઞાનિકોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે માનવસર્જિત પ્રદૂષણ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન પહેલેથી જ સતત વધી રહ્યું છે. આવી નાજુક સ્થિતિમાં જો હવે અત્યંત મજબૂત સુપર અલ-નીનો પણ ઉમેરાશે, તો આ બંને પરિબળો ભેગા મળીને વૈશ્વિક તાપમાનને અત્યંત ખતરનાક સ્તરે પહોંચાડી દેશે. આ બમણા પ્રહારના કારણે પૃથ્વીવાસીઓએ અસહ્ય હીટવેવ, લાંબા ગાળાના દુષ્કાળ અને વરસાદની બદલાતી પેટર્નનો સામનો કરવો પડી શકે છે. અગાઉ સૌથી શક્તિશાળી સુપર અલ-નીનો વર્ષ ૨૦૧૫-૧૬માં નોંધાયો હતો, પરંતુ આ વખતે તાપમાનનો આંકડો તેના કરતા પણ ઘણો આગળ વધી શકે છે.

ભારતીય ચોમાસા અને હવામાન પર સંભવિત અસરો

ભારતના સંદર્ભમાં વાત કરીએ તો, અલ-નીનોની સીધી અસર સામાન્ય રીતે દેશના ચોમાસાના વરસાદ પર પડતી હોય છે. ભૂતકાળના અનુભવો દર્શાવે છે કે અલ-નીનોના સક્રિય વર્ષોમાં ભારતમાં સામાન્ય કરતા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. જોકે, હવામાન નિષ્ણાતોનું એવું પણ માનવું છે કે દરેક વખતે પરિસ્થિતિ સમાન રહેતી નથી, કારણ કે ભારતીય ચોમાસું માત્ર અલ-નીનો પર જ નહીં પરંતુ ‘ઇન્ડિયન ઓશન ડીપોલ’ (IOD) જેવા અન્ય મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી પરિબળો પર પણ આધાર રાખે છે. છતાં, જો આ સુપર અલ-નીનો વધુ શક્તિશાળી બનશે તો ભારતમાં પણ ઉનાળા દરમિયાન ગરમીનો પ્રકોપ અતિશય વધી શકે છે અને હવામાનમાં અચાનક મોટા ફેરફારો જોવા મળી શકે છે.