અગ્નિસંસ્કાર દરમિયાન મુખાગ્નિ આપવો કેમ હોય છે અનિવાર્ય ?

હિંદુ ધર્મની માન્યતા અનુસાર માનવ શરીર પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ એમ પાંચ તત્ત્વોથી બનેલું છે

હિંદુ ધર્મમાં જન્મથી મૃત્યુ સુધી કુલ 16 સંસ્કારોનું વિધાન જણાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં અંતિમ સંસ્કાર એટલે કે અંત્યેષ્ટિને સૌથી છેલ્લો અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સંસ્કાર માનવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ નશ્વર જગતને છોડીને પરલોક તરફ પ્રયાણ કરે છે, ત્યારે તેના પાર્થિવ શરીરને પંચમહાભૂતમાં વિલીન કરવા માટે વિવિધ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે. આ તમામ વિધિઓમાં મુખાગ્નિની પ્રક્રિયાને સૌથી મુખ્ય અને અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.

ગરુડ પુરાણમાં પણ મુખાગ્નિના મહત્વનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ મુખાગ્નિ વિના દાહ સંસ્કારની પ્રક્રિયા અધૂરી માનવામાં આવે છે. શાસ્ત્રીય માન્યતાઓ અનુસાર મુખાગ્નિ આપવા પાછળનો આધ્યાત્મિક હેતુ શું છે, તે જાણીએ.

પંચતત્ત્વમાં વિલીન થાય છે શરીર

હિંદુ ધર્મની માન્યતા અનુસાર મનુષ્યનું શરીર પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ એમ પાંચ તત્ત્વોથી બનેલું છે. મૃત્યુ બાદ આત્મા શરીરનો ત્યાગ કરે છે અને ભૌતિક શરીર પ્રત્યેનો સંબંધ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

દાહ સંસ્કાર પહેલાં મૃતદેહને સ્નાન કરાવી નવા વસ્ત્રો પહેરાવવામાં આવે છે અને તેના ચહેરા પર ચંદન લગાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ નજીકના સંબંધીઓ અથવા મોટો પુત્ર પાણીથી ભરેલો ઘડો લઈને મૃતદેહની પરિક્રમા કરે છે અને ત્યારબાદ મુખ તરફથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવામાં આવે છે. આ વિધિને મુખાગ્નિ કહેવામાં આવે છે.

મુખાગ્નિનું ધાર્મિક મહત્વ

ભૌતિક બંધનોથી મુક્તિનું પ્રતીક:
ગરુડ પુરાણની માન્યતા અનુસાર મુખાગ્નિ માત્ર શરીરને અગ્નિ આપવાની પ્રક્રિયા નથી. તેને આત્માને સંસારના મોહ-માયા, પારિવારિક બંધનો અને ભૌતિક શરીરથી મુક્ત કરાવવાના આધ્યાત્મિક માર્ગ તરીકે જોવામાં આવે છે.

વાણી અને પ્રાણના વિસર્જનનું પ્રતીક:
સનાતન પરંપરામાં મુખને વાણી અને પ્રાણનું દ્વાર માનવામાં આવે છે. મુખથી અગ્નિ આપવાનો અર્થ શરીરની આ શક્તિઓને અગ્નિતત્ત્વ અને બ્રહ્માંડની ઊર્જામાં વિલીન કરવાની પ્રતીકાત્મક પ્રક્રિયા તરીકે કરવામાં આવે છે.

આત્માની આગળની યાત્રા:
ધાર્મિક માન્યતા મુજબ યોગ્ય વિધિ-વિધાન સાથે આપવામાં આવેલી મુખાગ્નિથી મૃત આત્માને શાંતિ મળે છે અને તે કોઈ અવરોધ વિના પોતાની આગામી યાત્રા તરફ આગળ વધે છે.

અંતિમ સંસ્કાર સાથે જોડાયેલી અન્ય માન્યતાઓ

સૂર્યાસ્ત બાદ દાહ સંસ્કાર ન કરવાની પરંપરા:
શાસ્ત્રીય માન્યતાઓ અનુસાર રાત્રે અથવા સૂર્યાસ્ત બાદ અંતિમ સંસ્કાર કરવાનું ટાળવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ દિવસનો પ્રકાશ આત્માની મુક્તિ અને ચેતના માટે વધુ અનુકૂળ માનવામાં આવે છે.

મૃતદેહને એકલો ન છોડવાની પરંપરા:
જો કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ રાત્રે થાય તો મૃતદેહને એકલો ન છોડવાની પરંપરા છે. તેની પાસે ધાર્મિક પાઠ, મંત્રોચ્ચાર અથવા ઈશ્વરનું નામસ્મરણ કરવામાં આવે છે, જેથી દિવંગત આત્માને શાંતિ મળે તેવી માન્યતા છે.

આ રીતે હિંદુ ધર્મમાં મુખાગ્નિને માત્ર દાહ સંસ્કારની એક વિધિ નહીં, પરંતુ આત્માની અંતિમ યાત્રા અને શરીરના પંચતત્ત્વમાં વિલીન થવાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.